Titova Jugoslavija

Josip Broz Tito

U bivšim Jugoslovenskim republikama traju žestoke rasprave o karakteru Titove Jugoslavije. Titu se zamjera nepotpuna denacifikacija društva, osporavanje crkve i religije, kao i krvavi obračuni sa neistomišljenicima. Pojedinačno, svaka od bivših republika izračunala je da je u prvih nekoliko godina komunističke vlasti ubijeno nekoliko hiljada njenih građana. Međutim i pored toga, veliki je broj onih koji se sa nostalgijom sjećaju Titovog vremena, u kojem se prema njihovom mišljenju živjelo „dostojanstvenije i znatno bolje nego danas“.




Jedna od prvih mjera nove jugoslovenske vlasti, koja je donesena i prije proglašenja Federativne Narodne Republike Jugoslavije, bila je agrarna reforma (donesena u avgustu 1945), kojom su ukinuti svi ostaci feudalnih odnosa. Na udaru reforme našla su se akcionarska društva, banke, crkva, individualni kapitalisti, kao i bogati seljaci kojima je oduzet višak iznad 30 hektara. Sa druge strane siromašnim seljacima i bezemljašima, kojih je bilo oko 316 hiljada podijeljeni su viškovi, a jedan dio zemljišnog fonda pripao je zemljoradničkim zadrugama. Jedan od segmenata agrarne reforme bila je i kolonizacija 66 hiljada siromašnih porodica na plodna polja u Vojvodini.

Prvi ustav FNR Jugoslavije donesen je 31. januara 1946. i bio je sastavljen po ugledu na ustav Sovjetskog Saveza, koji je bio i najbliži saveznik nove države. Međutim ubrzo je došlo do razilaženja između dva saveznika. Staljin je od 1947. sve kritičnije govorio o jugoslovenskim komunistima, i njihovom navodnom skretanju sa pravog puta. Sukob je doživio kulminaciju 28. juna 1948. u rezoluciji Informbiro, u kojoj je KPJ bila optužena da vodi nacionalističku politiku protivno njenom socijalističkom uvjerenju. Tito kao pragmatičan političar, sukob sa Staljinom, pretvorio je u najveću pobjedu jugoslovenskih komunista. Iako se cijeli dotadašnji razvoj nove Jugoslavije bazirao na zemlje istočnog bloka, Jugoslavija je od 1948. počela da se naglo okreće zapadnim zemljama. SAD kao prva zemlja zapadnog svijeta sa oduševljenjem je prihvatila disidenta istočnog bloka, te je započela pomagati Jugoslaviju vojno i materijalno. Nakon Staljinove smrti, Nikita Hruščov se 1955. pokušao približiti jugoslovenskom vođstvu, ali pokušaj vraćanja Jugoslavije pod Sovjetski uticaj nije uspio.




Po uglednu na Sovjete, Jugoslavija je 1947. proglasila petogodišnji plan sa ciljem da se zemlja u što kraćem roku izvuče iz privredne zaostalosti, ostvari koncentracija oskudnih materijalnih sredstava, poboljša ekonomska osnova društva i započne opsežna industrijalizacija. Teška industrija namijenjena stvaranju jače armije bila je koncentrisana u Srbiji i Bosni i Hercegovini. U Mariboru je bila velika fabrika za proizvodnju kamiona, a u Fužinama fabrika aluminijuma. Povećan je značaj brodogradilišta u Puli i Rijeci. Industrijalizaciju su pratila i ogromna zaduživanja. Pored pola milijarde dolara pomoći, Jugoslavija se kreditno zadužila i sa 800 milina dolara, koji su opet bili nedovoljni za završenje mnogih projekata. Olako podizanje kredita skupo je plaćeno, pa je 1953. trećina jugoslovenskog izvoza otišla na izmirivanje kreditnih obaveza. Tito je 1955. najavio zaokret u ekonomskoj politici riječima da je „sadašnja generacija uložila mnogo truda u izgradnju zemlje, da sada zaslužuje da živi bolje i da neki zadaci moraju da se ostave budućim generacijama“. Zaokret je podrazumijevao povećanje životnog standarda stanovništva, veća ulaganja u stanogradnju, smanjen upliv države u privredu, kao i dozvolu privatnog preduzetništva.

Ubrzana industrijalizacija izazvala je promjene u načinu života Jugoslovena. Sve veći broj je bio onih koji su se selili u gradove. Računa se da je do 1965. selo u Jugoslaviji napustilo 9,2 miliona ljudi. Branko Ćopić je ovu veliku migraciju nazvao „osmom ofanzivom na svilengaće“, a Milorad Ekmečić je u ubrzanoj industrijalizaciji i stvaranju novog građanstva vidio nastanak kulture „dvosobnog stana“.

Suprostavljajući se Staljinu jugoslovenski komunisti su tražili nove forme i puteve za socijalistički sistem. U tim razmatranjima rođena je ideja o samoupravljanju, koja je navodno proizilazila iz iskustava Pariske komune, ali i prakse narodnooslobodilačkih odbora tokom Drugog svjetskog rata. Ekspozeom u Narodnoj skupštini 26. juna 1950. Tito je najavio uvođenje radničkog samoupravljanja u preduzeća. U novoj etapi socijalizma država je postepeno trebala da odumre prelaskom svojine iz državnih u radničke ruke. Do kraja 1950. u Jugoslaviji je bilo osnovano preko 7.000 radničkih savjeta. Prelazak na samoupravljanje potvrđen je i Ustavnim zakonom iz 1953, kojim je u Skupštini Vijeće naroda zamijenjeno Vijećem proizvođača. Na šestom kongresu KPJ je promijenila ime u Savez komunista Jugoslavije, po ugledu na Marksov Savez komunista. Međutim partija je i dalje zadržala sve poluge vlasti, a nije se moglo desiti da neki visoki funkcioner istovremeno ne bude i član SKJ.

Jedan od najvećih spoljnopolitičkih uspjeha Jugoslavije bilo je stvaranje pokreta nesvrstanih. Tokom jula 1956. na Brionima održan je sastanak između Tita, egipatskog pretsjednika Nasera i pretsjednika vlade Indije, Nehrua. U zajedničkoj izjavi Tito, Naser i Nehru istakli su da „Podjela današnjeg svijeta u moćne blokove zemalja ima tendenciju da ovaj strah učini trajnim. Mir se ne može postići podjelom, već težnjom ka kolektivnoj bezbjednosti u svjetskim razmjerama i proširivanjem oblasti slobode, kao i okončanjem dominacije jedne zemlje nad drugom.“ Prva konferencija nesvrstanih održana je u Beograd u Narodnoj skupštini septembra 1961. godine. U Deklaraciji šefova država ili vlada vanblokovskih zemalja izneseni su zajednički pogled na svijet poslije Drugog svjetskog rata. Zemlje učesnice su istakle da „dalje širenje nesvrstanog područja svijeta predstavlja jedinu mogućnu i nužnu alternativu kursu na totalnu blokovsku podelu svijeta i zaoštravanje politike hladnog rata. Vanblokovske zemlje su ohrabrujući oslonac za sve narode koji se bore za svoju stvarnu nezavisnost i ravnopravnost“.

Tito i Naser na brodu Galeb

Tito i Naser na brodu Galeb

Jugoslavija je na pokret nesvrstanih gledala kao na progresivnu međunarodnu tendenciju koja obezbjeđuje razvitak u miru, stvaranje novog ekonomskog poretka, sužava prostor hegemonističke politike velikih sila, daje širu osnovu borbi protiv agresije, te se suprotstavlja blokovskoj polarizaciji svijeta. Velike sile su bile sklone da pokret nesvrstanih tretiraju kao vještačku pojavi, ili pokušaj stvaranja nekog trećeg bloka.

Prema ustavu iz 1963. država je dobila naziv Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija. Bila je definisana kao savezna država dobrovoljno ujedinjenih i ravnopravnih naroda, zasnovana na vlasti „radnog naroda i samoupravljanja“. Posljednji ustav SFRJ donesen je 1974, a prema mnogim istraživačima okarakterisan je kao početak kraja Jugoslavije. Kroz njega je legalizovano pravo na samoopredjeljenje i otcijepljenje, ali je ostalo nejasno da li se to odnosi na republike ili na narode. Smanjenje funkcija federacije uslovilo je proširivanje prava i dužnosti republika i pokrajina, što je često dovodilo do sukoba među republikama. Komunisti su smatrali da je nacionalno pitanje u Jugoslaviji riješeno sa posljednja dva ustava, i da je klasni momenat nadjačao nacionalni. Vrijeme je pokazalo da nisu bili u pravu. Ustavom iz 1974. Tito je proglašen doživotnim predsjednikom, a Jugoslavija kao da je bila predodređena da traje do njegove smrti.




Josip Broz Tito je preminuo u bolnici u Ljubljani 4. maja 1980. godine. Cijela Jugoslavija ga je oplakivala danima. Za tri dana i tri noći pored njegovog odra u svečanom holu Narodne skupštine prodefilovalo je pola miliona ljudi. Na sahrani se okupio veliki broj državnika: 31 predsjednik republika, četiri kralja, pet prinčeva, šest potpredsjednika država, sedam predsjednika parlamenata, 22 predsjednika vlade, 13 zamjenika predsjednika vlade i 47 ministara inostranih poslova. Prisutno je bilo 208 delegacija iz 128 država svijeta. Sa smrću Tita završena je jedan era, neki bi rekli prosperiteta i uspona u istoriji Jugoslavije, drugi bi istakli totalitarnog režima i kontrole svih aspekata živa. Nakon Titove smrti započela je decenija nestabilnosti i sukoba koja se završila krvavim ratom i raspadom jugoslovenske države.

 

Priredila: Redakcija