Stvaranje Jugoslavije

Ujedinjenje u zajedničku državu bio je najznačajniji događaj u istoriji Južnih Slovena. Sama ideja nastala je na osnovama racionalističke filozofije da jezik čini osnovu nacije. Tokom 19. vijeka ona je dobijala razne oblike, od zahtjeva za kulturni preporod i ravnopravnost jezika, autonomije u sastavu Austrougarske, unije jugoslovenskih naroda, do panslavističkih programa. Dok se u Hrvatskoj i Sloveniji jugoslovenstvo razvijalo kao vid nacionalnog preporoda u Srbiji je živjelo u dvije varijante: istočnoj, kao vizija ujedinjenja Srba i Bugara, i zapadnoj, kao zamisao izražena u Načertaniju Ilije Garašanina iz 1844. o stvaranju jugoslovenske države pod vodstvom Srbije. Zvanično poimanje o troimenom narodu, sastavljenom od tri plemena (Srba, Hrvata i Slovenaca) i tri ravnopravne jezičke varijante (srpski, hrvatski i slovenački), preuzeto je iz vremena revolucije 1848. godine.

Jugoslovenska ideja uglavnom je bila prihvaćena od malobrojne inteligencije, te nikad nije uspjela da preraste u masovni pokret. Nerazvijene društvene sredine, u kojima je preovlađivalo nepismeno seljaštvo, čvrsto povezano sa crkvom, koja je bila podozriva prema novim idejama, strahujući od gubitka svog uticaja, nije bilo plodno tlo za širenje ideje. Takođe, nekim građanskim slojevima daleko je više odgovaralo da sačuvaju autonomne privredne cjeline nego da ih razbijaju stvaranjem nove državne zajednice.




Austrougarska je sa velikom strepnjom gledala u ekonomski i vojni uspon Srbije, pogotovo nakon balkanskih ratova (1912–1913). Sa druge strane jugoslovensko stanovništvo u Monarhiji je sa simpatijama ispratilo pobjede srpske vojske, te se sve glasnije govorilo o stvaranju jedne jedinstvene države. Ovo se posebno odnosilo na srpsko stanovništvo u Bosni i Hercegovini, koje je još uvijek bilo opterećeno kmetovskim obavezama. Dok je ustav Kraljevine Srbije svakom ko stupi na njeno tlo obezbjeđivao slobodu i građanska prava, u Bosni i Hercegovini je trajala borba za crkveno-školsku i vakufsko-mearifsku autonomiju. Jaka Srbija bila je prijetnja za austrougarske interese i njene namjere proboja prema istoku i zaposjedanju važnih geopolitičkih i strateških dolina Morave i Vardara. Vladajući krugovi u Austrougarskoj naročito su se plašili zaraznog srpskog primjera za jugoslovensko stanovništvo u Monarhiji, aktivne nacionalne propagande Srbije i, uopšte, jačanja nacionalne svijesti tog stanovništva.

Sarajevski atentat

Šef austrougarskog generalštaba Konrad fon Hecendorf u julu 1913. započeo je da pravi planove za vojni obračun sa Srbijom. U Monarhiji se vjerovalo da je rat sa Srbijom neminovan i da je bolje započeti ga što prije, dok se srpsko stanovništvo ne oporavi od velikih gubitaka nastalih tokom balkanskih ratova. Predviđalo se da će rat izbiti tokom jeseni 1914, a da bi glavno poprište sukoba moglo biti u Albaniji, zbog čega su jadranske luke osposobljene za velike transporte vojske i opreme. Manevri koji su organizovani u Bosni i Hercegovini tokom ljeta 1914. trebali su da zastraše Srbiju, a vojska se tokom vježbe kretala ka srpskim granicama simulirajući borbu. Na vježbe je 28. juna, na Vidovdan (dan sjećanja na Kosovsku bitku 1389), došao austrougarski prestolonasljednik Franc Ferdinand, na kojeg je u Sarajevu, Gavrilo Princip, pripadnik revolucionarne jugoslovenske organizacije Mlada Bosna, izvršio atentat. Povodom Sarajevskog atentata, češke socijalističke novine su u avgustu 1914 objavile tekst „Nasljednik prijestolja pao je kao žrtva bezumnog režima koji, u Bosni, održava više od trideset godina ropstvo koji javna mjesta popunjava strancima, daje zemaljsko bogatstvo da pljačkaju bezobzirni špekulanti iz Beča i Pešte, koji, u mjesto školama, ispunjava zemlju žandarmima, vojarnama i tamnicama i goni pravoslavne. On je pao kao žrtva bezumne politike koja, u slijepom šovinizmu, vodi nemilostivi rat protiv Jugoslovena. Tvorce ove politike trebalo bi izvesti na sud isto kad i atentatora“.




Poslije Sarajevskog atentata svijet, koji se već nekoliko puta nalazio na rubu rata (marokanske krize, aneksija BiH, balkanski ratovi, trka u naoružanju), za svega nekoliko dana našao se u Velikom ratu, ili kako su ga krstili savremenici, ratu koji će završiti sve ratove. Jugosloveni su se našli na različitim stranama fronta, što je uzrokovalo različitim iskustvima, koja su kasnije proizvodila sukobe i netrepeljivost u zajedničkoj državi. Velika stradanja preživio je srpski narod, sa milionskim ljudskim žrtvama. Srbija je nakon velikih pobjeda nad austrougarskom vojskom 1914, tokom 1915. bila napadnuta od ujedinjenih austrougarskih, njemačkih i bugarskih snaga. Pokorena, ali ne i poražena, sačuvala je vojsku, kralja, a institucije države prebacila na jonsko ostrvo Krf, gdje je 1917. donesen najvažnija dokument koji je prethodio ujedinjenju Južnih Slovena. Nakon proboja Solunskog fronta 15. septembra 1918. i oslobođenja jugoslovenskog prostora, poslije dugih ženevskih pregovora, o načinu ujedinjenja i formi države, 1. decembra 1918. proglašeno je Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca (15. jula 1920. odlukom Privremenog narodnog predstavništva zvaničan naziv postao je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca) na čelu sa srpskom dinastijom Karađorđević.

Priredila: Redakcija