Put u raspad Jugoslavije

Građanski rat u Jugoslaviji

Na raspad jugoslovenske države uticalo je nekoliko bitnih faktora. Neriješeno nacionalno pitanje koje je tokom cijelog postojanja socijalističke Jugoslavije stavljano u drugi plan predstavljalo je veliku prijetnju po opstanak države. Jugoslovenski komunisti su smatrali da je sa uvođenjem samoupravnog modela početkom pedesetih godina klasni momenat preovladao nacionalni, te da je sa time započeo proces odumiranja nacija u Jugoslaviji. Međutim to je bilo daleko od istine. Komunistička partija je uspjela privremeno da zamrzne nacionalne konflikte, do te mjere da ne budu ugroženi njeni osnovni politički ciljevi. Da su odnosi među jugoslovenskim narodima i dalje bili zategnuti potvrđuje i jedna konstatacija istaknutog slovenačkog intelektualca Edvarda Kocbeka koji je u svom dnevniku za 16. decembar 1951. zapisao da u Beogradu „vlada takva bjesomučna mržnja prema Hrvatima, a u Zagrebu prema Srbima, da bi se i jedni i drugi u početku rata ili u početku građanskog rata tako ubijali, klali i mučili kao još nikad u povijesti“.   




Jugoslovenski komunisti su se tokom 60-ih i 70-ih godina dijelili na one koji su zagovarali jačanje federacije, na račun republika, i one koji su zagovarali jačanje republika na račun federacije. Među prvima se posebno isticao šef UDB-e Aleksandar Ranković, koji je na Brionskom plenumu 1966, u konstruisanom procesu o navodnom prisluškivanju predsjednika Josipa Broza Tita, pao u nemilost, te se morao povući sa svih pozicija u partiji. Sa druge strane isticao se istaknuti slovenački komunista Edvard Kardelj, tvorac svih ustava socijalističke Jugoslavije. Većina istoričara se slaže da je razbijanje Jugoslavije započelo iznutra sa uvođenjem amandmana (od 1967. do 1971.) na ustav iz 1963. godine. Amandmani su ograničili samostalnost federacije i stavili je pod nazdor republičkih i pokrajinskih struktura vlasti. U posebno teškom položaju našla se SR Srbija, koja je na svojoj teritoriji imala dvije autonomne pokrajine (Vojvodinu i Kosovo), koje su dobile pravo da samostalno donose sopstvene ustavne zakone. Pokrajine su postale konstitutivni elementi federacije iako nisu imale karakter federalnih jedinica. Sama Srbija je na jedan način postala federacija, koja je imala izrazito ograničene ingerencije na teritorijama pokrajina, dok sa druge strane nije mogla da donese ni jedan važan dokument bez podrške tih istih pokrajina. Ustavnim amandmanima pored Jugoslovenske narodne armije, kao oružane snage SFRJ uvedena je i teritorijalna odbrana, koja je 90-ih godina poslužila za formiranje posebnih republičkih vojski.




Drugi bitan faktor koji je ubrzao raspad Jugoslavije bila je velika ekonomska kriza koja je od kraja 70-ih pa sve do početka građanskog rata 1991. potresala jugoslovensku privredu i društvo. Pojedini istraživači smatraju da uzrok ekonomske krize treba tražiti u enormnom porastu cijena nafte na međunarodnom tržištu nakon „naftnih udara“ 1973. i 1979. godine. Jugoslovenska vlast se umjesto štednje i promjene životnog standardna opredjelila za podizanje velikih kredita koji su davali lažnu sliku o ekonomiji. Federalna vlada je sredinom 70-ih upozoravala na trend visokog zaduživanja među republikama, međutim interesi novih političkih centara koji su se nalazili u samim republikama su preovladali. Ekonomisti su izračunali da su stanovnici Jugoslavije od 1976–1980. trošili 8% više novca nego što su ga zarađivali. Tačan iznos jugoslovenskog duga početkom 80-ih niko nije mogao da procjeni, jer nisu postojale evidencije o zaduživanju republika i preduzeća. Mjesec dana nakon Titove smrti pristupilo se devalviranju jugoslovenskog dinara za 30%. U ljeto 1981. inflacija je porasla na 45%, a jugoslovenske vlasti su izjavile da ne mogu da vraćaju kredite, jer je godišnje na otplatu odlazilo 5 milijardi dolara. Federalna vlada je 1983. spas potražila u novom zaduživanju kod Međunarodnog Monetarnog fonda. Drugu polovinu 80-ih, zbog ograničenog uvoza, obilježila je nestašica benzina, deterdženta, šećera, kafe, kao i nekih drugih proizvoda. Afera „Agrokomerc“ 1987. dodatno je zakomplikovala ionako tešku situaciju u zemlji. Konkretan pokušaj stabilizacije jugoslovenske privrede pokušao je da izvrši posljednji premijer (predjsednik Saveznog izvršnog vijeća SFRJ) Ante Marković, koji je za kratko vrijeme od 1989. uspio da suzbije inflaciju, dinar veže za njemačku marku, smanji vladine subvencije, te sprovede niz reformi sa ciljem da Jugoslaviju uvede u Evropsku zajednicu. U tom naumu spriječile su ga uzavrele nacionalne strasti, koje su pokrenule mehanizme za otpočinjanje građanskog rata.




Međunarodni faktor bitno je uticao na razbijanje Jugoslavije. Nakon dolaska Mihaila Gorbačova na vlast u SSSR 1985. započeo je proces okončanja hladnog rata. Potreba za Jugoslavijom, kao tampon zonom između dva bloka, nestala je. U pripreme za njeno razbijanje, više manje, bile su uključene sve zapadne velike sile, koje su pokušavala da ostvare svoj uticaj na balkanskom prostoru. Bogati prirodni resursi, energetski potencijal, rudna bogatstva, kao i velika razvijena preduzeća našla su se na meti. Američka spoljna politika je direktivom „NSDD 133.“ tokom 1984. definisala planove za razbijanje Jugoslavije, odnosno brze reintegracije novog režima u evropsko korporativno okruženje. Reformističke snage Ante Markovića, koje su pokušale da stabilizuju situaciju u zemlji nisu dobile podršku velikih sila, nego je ona otišla secesionističkim klikama u Ljubljani i Zagrebu. Vodeću ulogu u podršci Sloveniji i Hrvatskoj imala je Njemačka, dok se Velika Britanija, bojeći se prevelikog uticaja ujedinjene Njemačke na nove režime, prvo držala sa strane da bi se i ona aktivno uključila u razbijanje Jugoslavije.

Nacionalno i vjerski podijeljena iznutra, opterećena velikim ekonomskim problemima, napadnuta sa vana, Jugoslavija se početkom 90-ih godina XX vijeka našla u vrtlogu krvavog građanskog rata čije posljedice su vidljive do današnjih dana.

Priredila: Redakcija