Kraljevina Jugoslavija

Kralj Aleksandar Karađorđević

Kraljevina Jugoslavija (do oktobra 1929. država se zvala Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca) se prostirala između 41. i 47. stepena sjeverne geografske dužine, imala je površinu od 247.542 km², na kojoj je živjelo 12 miliona i 55.715 stanovnika (prema popisu 1921), što ju je svrstavalo u velike evropske države. Obuhvatala je centralni i zapadni dio Balkanskog poluostrva, zauzimala dio Panonske nizije, dopirala do Alpa i izlazila na Jadransko more, čija ju je razuđena obala, bogata arhipelazima i lukama, povezilava sa cijelim svijetom. Prostor na kojem je nastala Kraljevina Jugoslavija imao je različiti kulturni, istorijski, ekonomski razvoj, što je uslovilo različite odnose stanovništva prema državi, teritoriji, vojsci, vlasti. Novu državu prva je priznala Norveška (26. januara 1919), zatim SAD (7. februara), Grčka (krajem februara), Švajcarska (početkom marta). Zbog sukoba oko granica, Italija je to učinila tek u novembru 1920. godine.




Prema prvom ustavu, usvojenom u narodnoj skupštini 28. juna 1921, kraljevina je definisana kao ustavna, parlamentarna i nasljedna monarhija, a službeni jezik je bio srpsko-hrvatsko-slovenački. Na čelu kraljevine nalazila se dinastija Karađorđević, sa mladim i energičnim regentom Aleksandrom, koji ja nakon smrti oca, Kralja Petra I, 16. avgusta 1921, i sam postao kralj. Prema ustavu, kralj je bio glavna figura oko koje su bili koncentrisani centri moći u državi. On je predstavljao državu u svim njenim odnosima sa drugim državama, bio vrhovni zapovjednik sve vojne sile, te imao ovlasti da proglasi rat i sklopi mir. Međutim, ni jedan čin kraljevske vlasti, nije imao snagu, niti se mogao izvršiti, ako ga nije premapotpisao (saglasio se sa njim) nadležni ministar. Sam ustav bio je koncipiran na pretpostavci o jedinstvenom narodu, jedinstvenom jeziku i jedinstvenoj državi. Pravo glasa na izborima imali su muškarci sa navršenom 21 godinom, dok državni činovnici, vojska i žene, nisu imale pravo glasa. Pravo da budu birani (pasivno biračko pravo), imali su građani sa navršenih 25 godina. Zbog velike stope nepismenosti, glasalo se kuglicama, koje su se ubacivale u kutije.




Od samog nastanka Kraljevina Jugoslavija se pokazala kao politički izrazito nestabilna država. Podjele koje su nastale tokom Prvog svjetskog rata, o načinu ujedinjenja i državnoj formi, samo su se produbile nakon osnivanja zajedničke države. I dok su tzv. državotvorne stranke Narodna radikalna stranka, i Demokratska stranka, zagovarale monarhiju i unitarizam, sa druge strane najuticajnija hrvatska stranka, Hrvatska republikansa seljačka stranka (odustajanjem od republikanstva 1925. stranka je promijenila ime u Hrvatska seljačka stranka), bila je za republiku i federalizaciju države. Međutim, ni jedna stranka nije bila dosljedna u svojim namjerama, pa je često dolazilo do čudnih političkih kombinacija, što je uslovilo česte promijene vlade. Do izbijanja Drugog svjetskog rata, za nešto manje od 23 godine, promijenilo se 39 vlada. Stjepan Radić, prvak Hrvatske seljačke stranke, koja je 1925. nakratko ušla u vladu Nikole Pašića, bio je naglasniji u pokušajima revizije ustava. Nakon „teških riječi“ upućenih u narodnoj skupštini 20. juna 1928, prvak Narodne radikalne stranke Puniša Račić, izvršio je atentat na poslanike HSS i tom prilikom usmrtio Pavla Radića i Đuru Basaričeka, a Stjepana Radića smrtno ranio (od posljedica ranjavanja preminuo je 8. avgusta).  

Nakon atentata kralj Aleksandar je 6. januara 1929. odlučio da ukine ustav, raspusti skupštinu, zabrani političko djelovanje i uvede ličnu diktaturu sve dok se ne srede prilike u zemlji i stišaju strasti. Većina političkih subjekata sa odobravanjem je prihvatilo djelovanje kralja, smatrajući njegov postupak opravdanim i privremenim. Kralj je u oktobru 1929. državu preimenovao u Kraljevina Jugoslavija i uveo novu administrativnu teritorijalno podijelu. Kraljevina je bila podijeljena na devet banovina (i nezavisnu Upravu grada Beograda), koje su po uzoru na Francusku nosile imena rijeka, čime se htjelo izbjeći pominjanje bilo kakvih nacionalnih odrednica. Nezadovoljni što se nakon smirivanje situacije u zemlji nije obnovila narodna skupština, predstavnici političkih stranaka sve su glasnije kritikovali kraljev režim. Da bi zadovoljio javnost, kralj je septembra 1931. podario novi ustav, koji nije bio djelo ustavotvorne skupštine, nego akt kraljeve volje. Sam ustav je bio mješavina lične vlasti kralja sa elementima parlamentarizma. Tek nakon ubistva kralja Aleksandra, 9. oktobra 1934. u Marselju, obnovljen je parlamentarizam u punom svom obimu.  

Proklamacija Kralja Aleksandra 1929.

Proklamacija Kralja Aleksandra 1929.

Glavno političko pitanje tokom cijelog postojanja Kraljevine Jugoslavije bilo je formiranje hrvatske federalne jedinice. Sa obrazovanjem vlade Dragiše Cvetkovića, i uz podršku kneza namjesnika Pavla Karađorđevića, 1939. pristupilo se riješavanju hrvatskog pitanja. Sporazumom između predsjednika vlade Dragiše Cvetkovića i prvaka HSS Vlatka Mačeka, 26. avgusta 1939. formirana je Banovina Hrvatska. Ovaj sporazum je pokrenuo federalizacija jugoslovenske države, koja bi se vjerovatno bazirala na političkim riješenjima i dogovorima da nije bilo Drugog svjetskog rata. Slovenačka federacija bila je zaokružena u Dravskoj banovini, dok je za ostali dio jugoslovenske države predviđeno bilo formiranje jedne srpske jedinice. Prema idejama Srpskog kulturnog kluba, obrazovanog 1937, sjedište te jedinice, koja bi obuhvatala Vardarsku, Moravsku, Dunavsku, Zetsku, Drinsku i Vrbasku banovinu, bilo bi u Skoplju. Zbog izbijanja rata, sve ovo ostalo je samo na papiru.




Nakon anšlusa Austrije 1938, Hitler je zajedno sa fašističkom Italijom počeo da vrši sve veći pritisak na Kraljevinu Jugoslaviju i njenu vladu. Predsjednik kraljeve vlade, Milan Stojadinović je prema svojim memoarima pokušao da vodi politiku „ni rata ni pakta“ pravdajući se da ne želi sam da dočeka „tu aždaju na Dunavu“. Njegov pokušaj da postane neprikosnoveni autoritet u Jugoslaviji, stvaranjem stranačke vojske po ugledu na fašističke zemlje, završio se smjenom vlade početkom 1939, a kasnije i internacijom na britanski Mauricijus. Nekon poraza Francuske 1940, tradicionalnog saveznika Jugoslavije, i nova jugoslovenska vlada počela je da vodi politiku približavanja fašističkim zemljama. Knez namjesnik Pavle Karađorđević, iako naklonjen britanskoj politici, odbio je njihov prijedlog o stvaranju zajedničkog fronta na Balkanu sa Grčkom, u pokušaju da se zaustavi dalji prodor Nijemaca. Bio je skeptičan prema britanskim mogućnostima na Balkanu i smatrao je da je najbolja opcija potpisivanje dogovora sa Hitlerom, kojim bi se izbjegao rat. Predsjednik vlade Dragiša Cvetković i ministar poljnih poslova Aleksandar Cincar-Marković su 25. marta 1941. u Beču potpisali protokol prema kojim je Jugoslavija pristupila Trojnom paktu. Prema porotkolu Jugoslavija je dobila značajne povlastice, koje su se ogledale u tome da od nje nije bilo traženo da uđe u rat na strani Osovine, dok je njemačkim trupama bio zabranjen prolazaj preko jugoslovenske teritoriji. Kao nadoknada za pristupanje paktu pominjao se grad i luka Solun, koji su nakon rata trebali biti ustupljeni Jugoslaviji.

Demonstracije u Beogradu 27. marta

Demonstracije u Beogradu 27. marta

Potpisivanje Trojnog pakta u jugoslovenskoj javnosti je dočekano sa razočarenjem. Uz britansku podršku, a moguće i Sovjetsku, na šta upućuje novija istoriografija, grupa oficira vojske Kraljevine Jugoslavije, okupljena oko generala Dušana Simovića i Borivoja Mirkovića, u noći 26. na 27. mart izvela je puč. Knez Pavle bio je prinuđen da napusti zemlju, a još uvijek maloljetni kralj Petar II, proglašen je punoljetnim. Narod je sa oduševljenjem pozdravio pučiste, te u manifestacijama koje su se održavale tok dana nosio transparente „Živio kralj Petar II“, „Bolje grob neko rob“, „Bolje rat nego pakt“. Puč je pozdravio i srpski patrijarh Gavrilo Dožić, koji se pozvao na kosovsku tradiciju i opredjeljenje za „carstvo nebesko“. Britanski premijer Vinston Čerčil je izjavio da je ovim činom „Jugoslavija pronašla svoju dušu“. Međutim, ne samo da je Kraljevina Jugoslavija „pronašla svoju dušu“, nego je ovim činom i zapečatila svoju sudbinu. Iako nova vlada obrazovana sa generalom Dušanom Simovićem na čelu, nije istupila iz Trojnog pakta, Hitler je ovaj čin smatrao neoprostivim, te je 6. aprila napao Jugoslaviju.

Priredila: Redakcija