Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu

Josip Broz Tito i Draža Mihailović

Na martovski prevrat Hitler je munjevito reagova, vođen potrebom da se riješi situacija na Balkanu prije napada na SSSR. Strahovao je da bi Britanci mogli da iskoriste novu vladu, te da fomiraju jedinstveni južni front sa Grčkom. Kao glavnog krivca za martovski prevrat obilježio je srpski narod. Prilikom odluke da se napadne Jugoslavija, vodio se izrazitom srbofobijom, nasljeđenom iz Prvog svjetskog rata. U govoru njemačkom narodu 6. aprila, glavna krivica za martovski puč pripisana je „onim kreaturama koje su još 1914, sarajevskim atentatom odvukle svijet u ratnu katastrofu“. Prema tome u novom svjetskom poretku, koji je bio planiran, za Srbe nije bilo mjesta. U „Smjernicama za propagandu protiv Jugoslavije“ naglašavalo se da njemačka vojska dolazi kao oslobodilac svih potlačenih naroda, prije svega Hrvata, za koje je bila planirana posebna država pod njemačkim vodstvom.




Bez objave rata, u noći 5/6. april, zauzimanjem Sipskog kanala na Dunavu započeo je napad na Jugoslaviju. U jutarnjim časovima istog dana usljedilo je žestoko bombardovanje i uništavanje jugoslovenskih gradova. I pored toga što je Beograd proglašen slobodnim gradom, bio je žestoko bombarodovan. Poseban „kulturni genocid“ izvršen je bombardovanjem Narodne biblioteke u kojoj je izgorjelo oko 300.000 knjiga i oko hiljadu rukopisnih knjiga iz XII–XVII vijeka. U napadu na Jugoslaviju učešće su uzele 52 njemačke, italijanske i mađarske divizije, sa oko 870.000 vojnika, naspram oko 600.000 vojnika Kraljevine Jugoslavije. Inferiornija u svakom pogledu, jugoslovenska vojska je ubrzo bilo poražena, praktično bez ozbiljnije bitke. U Beogradu je 17. aprila, u zgradi bivšeg čehoslovačkog poslanstva, potpisana kapitulacija jugoslovenske vojske. Kapitulaciju su potpisali general pukovnik Maksimilijan fon Vajks sa njemačke strane, i Aleksandar Cincar Marković i general Radivoje Janković, sa jugoslovenske. U kratkotrajnom ratu zarobljeno je oko 375.000 jugoslovenskih vojnika, koji su najvećim dijelom odvedeni u logore (Srbi i Slovenci), dok su Hrvati bili puštani na slobodu. Kralj i vlada su uspjeli da se evakuišu u Grčku, a zatim preko bliskog istoka su stigli u London, gdje su proveli cijeli rat.

Defile njemačke vojske ulicama Maribora, 8. april 1941.

Defile njemačke vojske ulicama Maribora, 8. april 1941.

Podjela Jugoslavije među okupatorima izvršena je prema Hitlerovim „Privremenim smjernicama o podjeli Jugoslavije“, prema kojim je predviđeno stvaranje Nezavisne Države Hrvatske. Nakon ulaska njemačkih vojnika u Zagreb 10. aprila 1941, proglašena je NDH. Hrvati su 14. oklopnu dviziju dočekali sa oduševljenjem da su i sami njemački vojnici ostali zbunjeni. Ideologija ustaškog pokreta temeljila se na rasističkoj i ekstremno nacionalističkoj politici sa osnovnom tenedencijom stvaranja čistog hrvatskog životnog prostora, koji treba da omogući egzistenciju čiste hrvatske nacije. Za remetilačke faktore proglašeni su Srbi, Jevreji i Romi, koje je trebalo biološki uništiti. Na teritoriji koju je obuhvatila Nezavisna Država Hrvatske, 1941. živjelo je oko dva miliona Srba. Zločini koje je ustaška vlast počela da sprovodi od samog fomiranja države, ubrzale su narodni ustanak, koji je ubrzo zahvatio veći dio NDH.




Od kraja Drugog svjetskog rata u istoriografiji se raspravlja ko je prvi podigao ustanak. Da li su to bili četnici pukovnika Draže Mihailovića, koji je 11. maja 1941. stigao na Ravnu Goru i započeo organizovanje vojnih odreda, ili su to bili komunisti sa Josipom Brozom Titom, koji su još na majskom savjetovanju odlučili da krenu u ustanak. Međutim, svi su izgledi da ni jedan pokret nije imao presudnu ulogu u izbijanje ustanka, te da je ustanak podigao njih i pružio im priliku da se afirmišu. Slobodarska tradicija srpskog naroda u Srbiji i Crnoj Gori, te biološka ugroženost u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, kao i podređeni položaj Slovenaca u okupiranoj njemačkoj zoni, glavni su uzrok izbijanja ustanka. Nakon kratkotrajne saradnje tokom stvaranja „Užičke republike“ došlo je do sukoba između dva ustanička pokreta. Glavni problem bio je ideološke prirode. Dok je ravnogorski pokret Draže Mihailovića zagovarao monarhizam i vraćanje predratnog sistema, sa druge strane komunisti su, istina na početku dosta oprezno, zagovarali socijalističku revoluciju i stvaranje republike. Ideološki suprostavljeni, započeli su građanski rat, koji je samo otežao ionako teško stanje u zemlji.

Dok su dva ustanička pokreta jedan drugom zagorčavali život, na teritoriji NDH provodilo se sistemsko uništavanje Srba, Jevreja i Roma. U prva tri mjeseca nakon uspostavljanja NDH donešen je niz rasnih zakona koji su institucionalizovali zločin, tj stavili ga u okvire države. U zakonskoj odredbi za odbranu naroda i države, povreda časti hrvatskog naroda, pa makar ostala i na pokušaju, smrtno se kažnjavala. Srpsko pismo, ćirilica, bilo je zabranjeno, a ozakonjen je prelazak sa jedne vjere na drugu. Zabranjeni su miješani brakovi. Ubrzo je počelo sistematsko uništavanje naroda. Osnovani su koncentracioni logori, u kojima su se nalazili svi oni koji su smetali režimu, pa je tako pored Srba, Jevreja i Roma koji su činili apsolutnu većinu među logorašima, bio i određeni broj antifašista Hrvata. Ono što posebno zgražava je osnivanje prvih logora za djecu u istoriji, u kojima su se nalazila djeca od onih u pelenama do 14 godina. Samo u logoru Jasenovac, ubijeno je više od 20.000 djece do 14 godina, a istraživač i publicista Dragoje Lukić objavio je njihova imena u djelu „Bili su samo djeca“. Tačan broj stradalih u Jasenovcu, ni 70 godina nakon proboja jasenovačkih logoraša nije poznat. Prema procjenama, kreće se od nekoliko desetina hiljada, do nekoliko stotina hiljada. Međutim samo izvršenje zločina, gdje je većina logoraša ubijenog hladnim oružjem i to nakon mučenja, dovoljno govori o karakteru logora.

Zločini ustaša na Kozari 1942. godine

Zločini ustaša na Kozari 1942. godine

Poznato je da je komunistički pokret izašao kao pobjednik iz Drugog svjetskog rata. Postoji niz razloga zašto se tako odigralo. Komunisti na čelu sa Josipom Brozom Titom, imali su jasne ciljeve, socijalističku revoluciju, kao i čvrstu i nedvojbenu hijerarhiju. Veoma rano se počelo sa stvaranjem Titovog kulta, kao neprikosnovenog vođe. Interesantan je i sudbina velikog broja partizanski komandanata, koji su nakon sticanja velike popularnosti među narodom, naprasno stradavali u sumnjivim okolnostima. Ovo se posebno odnosi na pogibiju Mladena Stojanovića, koji je početkom 1942. bio neprikosnoveni partizanski vođa u Bosanskoj Krajini. Nakon sloma Užičke republike, partizanski pokret se preselio u Bosnu i Hercegovinu i iskoristio biološku ugroženost srpskog naroda, stvarajući od njega udarne partizanske jedinice. Sa druge strane, ravnogorski pokret se nakon velikih stradanja u Srbiji 1941. (Kragujevac, Kraljevu), sasvim pasivizirao, očekujući rasplet na velikim frontovima. Veliki broj četničkih odreda, posebno na teritoriji NDH, sklopio je dogovore o nenapadanju sa Nijemcima i Ustašama. Istini za volju ti dogovori su uglavnom bili egzistencijalne prirode u pokušaju da se sačuva biološki ugrožen narod. Velike sile su takođe presudno uticale da komunisti dođu na vlast. Pored SSSR koji je čvrsto stajao uz svog saveznika Komunističku partiju Jugoslavije, interesantno je da je jedan parlamentarna monarhija, Velika Britanija, takođe podržala komuniste. Britanci kao pragmatičan narod, podržali su one koji Nijemcima nanose veće gubitke. Time je sudbina ravnogorskog pokreta bila zapečaćena.




Stvaranje nove Jugoslavije počelo je sa formiranje novih organa vlasti. U svim onim mjestima koje su oslobodili partizani stvoreni su narodnooslobodilački odbori. Nakon oslobađanja Bihaća 1942, u novembru je održano prvo zasjedanje Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ), a u Jajcu je 29. novembra 1943. održano drugo zasjedanje. Po svojim odlukama, dalekosežne posljedice imalo je zasjedanje u Jajcu. Iako monarhija nije bila ukinuta, iz obzira prema velikim silama, bila je suspendovana do referenduma na kojem bi se narod izjasnio o tom pitanju. Takođe je bilo odlučeno da Jugoslavija bude federacija sastavljena od Slovenije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Srbije, Crne Gore i Makedonije. Formiran je bio i Nacionalni komitet za oslobođenje Jugoslavije, koji je imao sva obilježja narodne revolucionarne vlade.

Nakon oslobođenja Beograda 20. oktobra 1944, a pod uticajem velikih sila, koje su u Jugoslaviji tražile modus vivendi, 7. marta 1945. od članova NKOJ-a i Jugoslovenske vlade u izbjeglištvu, formirana je Privremena vlada Demokratske Federativne Jugoslavije na čelu sa Titom. KPJ je u tom periodu držala sve važnije poluge vlasti, te se temeljno pripremala za izbore za Ustavotvornu skupštinu, koji su održani 11. novembra 1945. godine. Prvi put na izborima pravo glasa dobile su i žene. Apsolutnu većinu osvojila je lista na čelu sa KPJ. Ustavotvorna skupština, sazvana u Beogradu 29. novembra 1945, na dvogodišnjicu zasjedanja AVNOJ-a u Jajcu, proglasila je Federativnu Narodnu Republiku Jugoslaviju, koja je bila definisana kao savezna narodna država republikanskog oblika. Ovom odlukom Konstituante ukinuta je monarhija, a dinastija Karađorđević lišena je svih prava.

Priredila: Redakcija