Kratka istorija Jugoslavije

Jugoslavija je država koja je egzistirala na Evropskom kontinentu, na Balkanskom poluostrvu tokom XX vijeka. Postojala je od 1918. do 1991. godine, s tim da je savez Srbije i Crne Gore, od 1992. do 2003. takođe nosio ime Jugoslavija. Od 1918. do 1945. bila je monarhija na čelu sa dinastijom Karađorđević, a otada republika. U građanskom ratu 90-ih godina XX vijeka, Jugoslavija se raspala na šest država: Sloveniju, Hrvatsku, Bosnu i Hercegovinu, Crnu Goru, Srbiju i Makedoniju.




Stvaranje Jugoslavije

Ujedinjenje u zajedničku državu bio je najznačajniji događaj u istoriji Južnih Slovena. Sama ideja nastala je na osnovama racionalističke filozofije da jezik čini osnovu nacije. Tokom 19. vijeka ona je dobijala razne oblike, od zahtjeva za kulturni preporod i ravnopravnost jezika, autonomije u sastavu Austrougarske, unije jugoslovenskih naroda, do panslavističkih programa. Dok se u Hrvatskoj i Sloveniji jugoslovenstvo razvijalo kao vid nacionalnog preporoda u Srbiji je živjelo u dvije varijante: istočnoj, kao vizija ujedinjenja Srba i Bugara, i zapadnoj, kao zamisao izražena u Načertaniju Ilije Garašanina iz 1844. o stvaranju jugoslovenske države pod vodstvom Srbije. Zvanično poimanje o troimenom narodu, sastavljenom od tri plemena (Srba, Hrvata i Slovenaca) i tri ravnopravne jezičke varijante (srpski, hrvatski i slovenački), preuzeto je iz vremena revolucije 1848. godine.

Proglašenje Kraljevine SHS 1. decembra 1918. godine.

Proglašenje Kraljevine SHS 1. decembra 1918. godine.

Jugoslovenska ideja uglavnom je bila prihvaćena od malobrojne inteligencije, te nikad nije uspjela da preraste u masovni pokret. Nerazvijene društvene sredine, u kojima je preovlađivalo nepismeno seljaštvo, čvrsto povezano sa crkvom, koja je bila podozriva prema novim idejama, strahujući od gubitka svog uticaja, nije bilo plodno tlo za širenje ideje. Takođe, nekim građanskim slojevima daleko je više odgovaralo da sačuvaju autonomne privredne cjeline nego da ih razbijaju stvaranjem nove državne zajednice.

Stvaranje Kraljevine Jugoslavije

Stvaranje Kraljevine Jugoslavije

Poslije Sarajevskog atentata svijet, koji se već nekoliko puta nalazio na rubu rata (marokanske krize, aneksija BiH, balkanski ratovi, trka u naoružanju), za svega nekoliko dana našao se u Velikom ratu, ili kako su ga krstili savremenici, ratu koji će završiti sve ratove. Jugosloveni su se našli na različitim stranama fronta, što je uzrokovalo različitim iskustvima, koja su kasnije dovodila do sukoba i netrepeljivosti u zajedničkoj državi. Velika stradanja preživio je srpski narod, sa milionskim ljudskim žrtvama. Srbija je nakon velikih pobjeda nad austrougarskom vojskom 1914, tokom 1915. bila napadnuta od ujedinjenih austrougarskih, njemačkih i bugarskih snaga.

Srpska konjica tokom proboja Solunskog fronta 1918.

Srpska konjica tokom proboja Solunskog fronta 1918.

Pokorena, ali ne i poražena, sačuvala je vojsku, kralja, a institucije države prebacila na jonsko ostrvo Krf, gdje je 1917. donesen najvažnija dokument koji je prethodio ujedinjenju Južnih Slovena. Nakon proboja Solunskog fronta 15. septembra 1918. i oslobođenja jugoslovenskog prostora, poslije dugih ženevskih pregovora, o načinu ujedinjenja i formi države, 1. decembra 1918. proglašeno je Kraljevstvo Srba, Hrvata i Slovenaca (15. jula 1920. odlukom Privremenog narodnog predstavništva zvaničan naziv postao je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca) na čelu sa srpskom dinastijom Karađorđević.

Krfska deklaracija

Kraljevina Jugoslavija

Kraljevina Jugoslavija (do oktobra 1929. država se zvala Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca) se prostirala između 41. i 47. stepena sjeverne geografske dužine, imala je površinu od 247.542 km², na kojoj je živjelo 12 miliona i 55.715 stanovnika (prema popisu 1921), što ju je svrstavalo u velike evropske države. Obuhvatala je centralni i zapadni dio Balkanskog poluostrva, zauzimala dio Panonske nizije, dopirala do Alpa i izlazila na Jadransko more, čija ju je razuđena obala, bogata arhipelazima i lukama, povezilava sa cijelim svijetom. Prostor na kojem je nastala Kraljevina Jugoslavija imao je različiti kulturni, istorijski, ekonomski razvoj, što je uslovilo različite odnose stanovništva prema državi, teritoriji, vojsci, vlasti. Novu državu prva je priznala Norveška (26. januara 1919), zatim SAD (7. februara), Grčka (krajem februara), Švajcarska (početkom marta). Zbog sukoba oko granica, Italija je to učinila tek u novembru 1920. godine.

Kralj Aleksandar Karađorđević (1888-1934)

Kralj Aleksandar Karađorđević (1888-1934)

Od samog nastanka Kraljevina Jugoslavija se pokazala kao politički izrazito nestabilna država. Podjele koje su nastale tokom Prvog svjetskog rata, o načinu ujedinjenja i državnoj formi, samo su se produbile nakon osnivanja zajedničke države. I dok su tzv. državotvorne stranke Narodna radikalna stranka, i Demokratska stranka, zagovarale monarhiju i unitarizam, sa druge strane najuticajnija hrvatska stranka, Hrvatska republikansa seljačka stranka (odustajanjem od republikanstva 1925. stranka je promijenila ime u Hrvatska seljačka stranka), bila je za republiku i federalizaciju države. Međutim, ni jedna stranka nije bila dosljedna u svojim namjerama, pa je često dolazilo do čudnih političkih kombinacija, što je uslovilo česte promijene vlade. Do izbijanja Drugog svjetskog rata, za nešto manje od 23 godine, promijenilo se 39 vlada.

Proklamacija Kralja Aleksandra 1929.

Proklamacija Kralja Aleksandra 1929.

Glavno političko pitanje tokom cijelog postojanja Kraljevine Jugoslavije bilo je formiranje hrvatske federalne jedinice. Sa obrazovanjem vlade Dragiše Cvetkovića, i uz podršku kneza namjesnika Pavla Karađorđevića, 1939. pristupilo se riješavanju hrvatskog pitanja. Sporazumom između predsjednika vlade Dragiše Cvetkovića i prvaka HSS Vlatka Mačeka, 26. avgusta 1939. formirana je Banovina Hrvatska. Ovaj sporazum je pokrenuo federalizacija jugoslovenske države, koja bi se vjerovatno bazirala na političkim riješenjima i dogovorima da nije bilo Drugog svjetskog rata. Slovenačka federacija bila je zaokružena u Dravskoj banovini, dok je za ostali dio jugoslovenske države predviđeno bilo formiranje jedne srpske jedinice. Prema idejama Srpskog kulturnog kluba, obrazovanog 1937, sjedište te jedinice, koja bi obuhvatala Vardarsku, Moravsku, Dunavsku, Zetsku, Drinsku i Vrbasku banovinu, bilo bi u Skoplju. Zbog izbijanja rata, sve ovo ostalo je samo na papiru.

Kraljevina Jugoslavija nakon podjele na banovine.

Kraljevina Jugoslavija nakon podjele na banovine.

Potpisivanje Trojnog pakta u jugoslovenskoj javnosti je dočekano sa razočarenjem. Uz britansku podršku, a moguće i Sovjetsku, na šta upućuje novija istoriografija, grupa oficira vojske Kraljevine Jugoslavije, okupljena oko generala Dušana Simovića i Borivoja Mirkovića, u noći 26. na 27. mart izvela je puč. Knez Pavle bio je prinuđen da napusti zemlju, a još uvijek maloljetni kralj Petar II, proglašen je punoljetnim. Narod je sa oduševljenjem pozdravio pučiste, te u manifestacijama koje su se održavale tok dana nosio transparente „Živio kralj Petar II“, „Bolje grob neko rob“, „Bolje rat nego pakt“. Puč je pozdravio i srpski patrijarh Gavrilo Dožić, koji se pozvao na kosovsku tradiciju i opredjeljenje za „carstvo nebesko“. Britanski premijer Vinston Čerčil je izjavio da je ovim činom „Jugoslavija pronašla svoju dušu“. Međutim, ne samo da je Kraljevina Jugoslavija „pronašla svoju dušu“, nego je ovim činom i zapečatila svoju sudbinu. Iako nova vlada obrazovana sa generalom Dušanom Simovićem na čelu, nije istupila iz Trojnog pakta, Hitler je ovaj čin smatrao neoprostivim, te je 6. aprila napao Jugoslaviju.

Demonstracije u Beogradu 27. marta 1941.

Demonstracije u Beogradu 27. marta 1941.

Drugi svjetski rat

Bez objave rata, u noći 5/6. april, zauzimanjem Sipskog kanala na Dunavu započeo je napad na Jugoslaviju. U jutarnjim časovima istog dana usljedilo je žestoko bombardovanje i uništavanje jugoslovenskih gradova. I pored toga što je Beograd proglašen slobodnim gradom, bio je žestoko bombarodovan. Poseban „kulturni genocid“ izvršen je bombardovanjem Narodne biblioteke u kojoj je izgorjelo oko 300.000 knjiga i oko hiljadu rukopisnih knjiga iz XII–XVII vijeka. U napadu na Jugoslaviju učešće su uzele 52 njemačke, italijanske i mađarske divizije, sa oko 870.000 vojnika, naspram oko 600.000 vojnika Kraljevine Jugoslavije. Inferiornija u svakom pogledu, jugoslovenska vojska je ubrzo bilo poražena, praktično bez ozbiljnije bitke. U Beogradu je 17. aprila, u zgradi bivšeg čehoslovačkog poslanstva, potpisana kapitulacija jugoslovenske vojske. Kapitulaciju su potpisali general pukovnik Maksimilijan fon Vajks sa njemačke strane, i Aleksandar Cincar Marković i general Radivoje Janković, sa jugoslovenske. U kratkotrajnom ratu zarobljeno je oko 375.000 jugoslovenskih vojnika, koji su najvećim dijelom odvedeni u logore (Srbi i Slovenci), dok su Hrvati bili puštani na slobodu. Kralj i vlada su uspjeli da se evakuišu u Grčku, a zatim preko bliskog istoka su stigli u London, gdje su proveli cijeli rat.

Napad na Jugoslaviju 6. aprila 1941.

Napad na Jugoslaviju 6. aprila 1941.

Od kraja Drugog svjetskog rata u istoriografiji se raspravlja ko je prvi podigao ustanak. Da li su to bili četnici pukovnika Draže Mihailovića, koji je 11. maja 1941. stigao na Ravnu Goru i započeo organizovanje vojnih odreda, ili su to bili komunisti sa Josipom Brozom Titom, koji su još na majskom savjetovanju odlučili da krenu u ustanak. Međutim, svi su izgledi da ni jedan pokret nije imao presudnu ulogu u izbijanje ustanka, te da je ustanak podigao njih i pružio im priliku da se afirmišu. Slobodarska tradicija srpskog naroda u Srbiji i Crnoj Gori, te biološka ugroženost u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj, kao i podređeni položaj Slovenaca u okupiranoj njemačkoj zoni, glavni su uzrok izbijanja ustanka. Nakon kratkotrajne saradnje tokom stvaranja „Užičke republike“ došlo je do sukoba između dva ustanička pokreta. Glavni problem bio je ideološke prirode. Dok je ravnogorski pokret Draže Mihailovića zagovarao monarhizam i vraćanje predratnog sistema, sa druge strane komunisti su, istina na početku dosta oprezno, zagovarali socijalističku revoluciju i stvaranje republike. Ideološki suprostavljeni, započeli su građanski rat, koji je samo otežao ionako teško stanje u zemlji.

Sprovođenje zarobljenih Nijemaca u Užicu, oktobar 1941.

Sprovođenje zarobljenih Nijemaca u Užicu, oktobar 1941.

Stvaranje nove Jugoslavije počelo je sa formiranje novih organa vlasti. U svim onim mjestima koje su oslobodili partizani stvoreni su narodnooslobodilački odbori. Nakon oslobađanja Bihaća 1942, u novembru je održano prvo zasjedanje Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ), a u Jajcu je 29. novembra 1943. održano drugo zasjedanje. Po svojim odlukama, dalekosežne posljedice imalo je zasjedanje u Jajcu. Iako monarhija nije bila ukinuta, iz obzira prema velikim silama, bila je suspendovana do referenduma na kojem bi se narod izjasnio o tom pitanju. Takođe je bilo odlučeno da Jugoslavija bude federacija sastavljena od Slovenije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Srbije, Crne Gore i Makedonije. Formiran je bio i Nacionalni komitet za oslobođenje Jugoslavije, koji je imao sva obilježja narodne revolucionarne vlade.

Prvo zasjedanje Avnoj-a u Bihaću 26. novembra 1942.

Prvo zasjedanje Avnoj-a u Bihaću 26. novembra 1942.

Nakon oslobođenja Beograda 20. oktobra 1944, a pod uticajem velikih sila, koje su u Jugoslaviji tražile modus vivendi, 7. marta 1945. od članova NKOJ-a i Jugoslovenske vlade u izbjeglištvu, formirana je Privremena vlada Demokratske Federativne Jugoslavije na čelu sa Titom. KPJ je u tom periodu držala sve važnije poluge vlasti, te se temeljno pripremala za izbore za Ustavotvornu skupštinu, koji su održani 11. novembra 1945. godine. Prvi put na izborima pravo glasa dobile su i žene. Apsolutnu većinu osvojila je lista na čelu sa KPJ. Ustavotvorna skupština, sazvana u Beogradu 29. novembra 1945, na dvogodišnjicu zasjedanja AVNOJ-a u Jajcu, proglasila je Federativnu Narodnu Republiku Jugoslaviju, koja je bila definisana kao savezna narodna država republikanskog oblika. Ovom odlukom Konstituante ukinuta je monarhija, a dinastija Karađorđević lišena je svih prava.

SFR Jugoslavija

Prvi ustav FNR Jugoslavije donesen je 31. januara 1946. i bio je sastavljen po ugledu na ustav Sovjetskog Saveza, koji je bio i najbliži saveznik nove države. Međutim ubrzo je došlo do razlilažena između dva saveznika. Staljin je od 1947. sve kritičnije govorio o jugoslovenskim komunistima, i njihovom navodnom skretanju sa pravog puta. Sukob je doživio kulminaciju 28. juna 1948. u rezoluciji Informbiro, u kojoj je KPJ bila optužena da vodi nacionalističku politiku protivno njenom socijalističkom uvjerenju. Tito kao pragmatičan političar, sukob sa Staljinom, pretvorio je u najveću pobjedu jugoslovenskih komunista. Iako se cijeli dotadašnji razvoj nove Jugoslavije bazirao na zemlje istočnog bloka, Jugoslavija je od 1948. počela da se naglo okreće zapadnim zemljama. SAD kao prva zemlja zapadnog svijeta sa oduševljenjem je prihvatila disidenta istočnog bloka, te je započela pomagati Jugoslaviju vojno i materijalno. Nakon Staljinove smrti, Nikita Hruščov se 1955. pokušao približiti jugoslovenskom vođstvu, ali pokušaj vraćanja Jugoslavije pod Sovjetski uticaj nije uspio.

Tito i Kenedi 1963.

Tito i Kenedi 1963.

Suprostavljajući se Staljinu jugoslovenski komunisti su tražili nove forme i puteve za socijalistički sistem. U tim razmatranjima rođena je ideja o samoupravljanju, koja je navodno proizilazila iz iskustava Pariske komune, ali i prakse narodnooslobodilačkih odbora tokom Drugog svjetskog rata. Ekspozeom u Narodnoj skupštini 26. juna 1950. Tito je najavio uvođenje radničkog samoupravljanja u preduzeća. U novoj etapi socijalizma država je postepeno trebala da odumre prelaskom svojine iz državnih u radničke ruke. Do kraja 1950. u Jugoslaviji je bilo osnovano preko 7.000 radničkih savjeta. Prelazak na samoupravljanje potvrđen je i Ustavnim zakonom iz 1953, kojim je u Skupštini Vijeće naroda zamijenjeno Vijećem proizvođača. Na šestom kongresu KPJ je promijenila ime u Savez komunista Jugoslavije, po ugledu na Marksov Savez komunista. Međutim partija je i dalje zadržala sve poluge vlasti, a nije se moglo desiti da neki visoki funkcioner istovremeno ne bude i član SKJ.

Tito i Naser na brodu Galeb

Tito i Naser na brodu Galeb

Jedan od najvećih spoljnopolitičkih uspjeha Jugoslavije bilo je stvaranje pokreta nesvrstanih. Tokom jula 1956. na Brionima održan je sastanak između Tita, egipatskog pretsjednika Nasera i pretsjednika vlade Indije, Nehrua. U zajedničkoj izjavi Tito, Naser i Nehru istakli su da „Podjela današnjeg svijeta u moćne blokove zemalja ima tendenciju da ovaj strah učini trajnim. Mir se ne može postići podjelom, već težnjom ka kolektivnoj bezbjednosti u svjetskim razmjerama i proširivanjem oblasti slobode, kao i okončanjem dominacije jedne zemlje nad drugom.“ Prva konferencija nesvrstanih održana je u Beograd u Narodnoj skupštini septembra 1961. godine. U Deklaraciji šefova država ili vlada vanblokovskih zemalja izneseni su zajednički pogled na svijet poslije Drugog svjetskog rata. Zemlje učesnice su istakle da „dalje širenje nesvrstanog područja svijeta predstavlja jedinu mogućnu i nužnu alternativu kursu na totalnu blokovsku podelu svijeta i zaoštravanje politike hladnog rata. Vanblokovske zemlje su ohrabrujući oslonac za sve narode koji se bore za svoju stvarnu nezavisnost i ravnopravnost“.

Jugoslovenski komunisti su se tokom 60-ih i 70-ih godina dijelili na one koji su zagovarali jačanje federacije, na račun republika, i one koji su zagovarali jačanje republika na račun federacije. Među prvima se posebno isticao šef UDB-e Aleksandar Ranković, koji je na Brionskom plenumu 1966, u konstruisanom procesu o navodnom prisluškivanju predsjednika Josipa Broza Tita, pao u nemilost, te se morao povući sa svih pozicija u partiji. Sa druge strane isticao se istaknuti slovenački komunista Edvard Kardelj, tvorac svih ustava socijalističke Jugoslavije. Većina istoričara se slaže da je razbijanje Jugoslavije započelo iznutra sa uvođenjem amandmana (od 1967. do 1971.) na ustav iz 1963. godine. Amandmani su ograničili samostalnost federacije i stavili je pod nazdor republičkih i pokrajinskih struktura vlasti. U posebno teškom položaju našla se SR Srbija, koja je na svojoj teritoriji imala dvije autonomne pokrajine (Vojvodinu i Kosovo), koje su dobile pravo da samostalno donose sopstvene ustavne zakone. Pokrajine su postale konstitutivni elementi federacije iako nisu imale karakter federalnih jedinica. Sama Srbija je na jedan način postala federalna jedinica, koja je imala izrazito ograničene ingerencije na teritorijama pokrajina, dok sa druge strane nije mogla da donese ni jedan važan dokument bez podrške tih istih pokrajina. Ustavnim amandmanom iz 1971. pored Jugoslovenske narodne armije, kao oružane snage SFRJ uvedena je i teritorijalna odbrana, koja je 90-ih godina poslužila za formiranje posebnih republičkih vojski.

Titova sahrana

Titova sahrana

Josip Broz Tito je preminuo u bolnici u Ljubljani 4. maja 1980. godine. Cijela Jugoslavija ga je oplakivala danima. Za tri dana i tri noći pored njegovog odra u svečanom holu Narodne skupštine prodefilovalo je pola miliona ljudi. Na sahrani se okupio veliki broj državnika: 31 predsjednik republika, četiri kralja, pet prinčeva, šest potpredsjednika država, sedam predsjednika parlamenata, 22 predsjednika vlade, 13 zamjenika predsjednika blade i 47 ministara inostranih poslova. Prisutno je bilo 208 delegacija iz 128 država svijeta. Sa smrću Tita završena je jedan era, neki bi rekli prosperiteta i uspona u istoriji Jugoslavije, drugi bi istakli totalitarnog režima i kontrole svih aspekata živa. Nakon Titove smrti započela je decenija nestabilnosti i sukoba koja se završila krvavim ratom i raspadom jugoslovenske države.

 

Kraljevina Jugoslavija

 

 

 Himna

Bože pravde, ti što spase,
od propasti do sad nas!
Čuj i od sad naše glase
i odsad nam budi spas!

Lijepa naša domovino,
Oj junačka zemljo mila,
Stare slave djedovino,
Da bi vazda sretna bila!

Naprej zastava slave,
na boj junaška kri,
za blagor očetnjave
naj puška govori!

Bože spasi, Bože hrani,
našeg Kralja i naš rod!
Kralja Petra, Bože hrani, (Kralja Aleksandra, Bože, hrani,)
moli ti se sav naš rod!

Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija

 

 

 

Himna

Hej, Sloveni, jošte živi
Duh naših dedova,
Dok za narod srce bije
njihovih sinova.

Živi, živi duh slovenski,
Živeće vekov'ma!
Zalud preti ponor pakla,
Zalud vatra groma!

Nek se sada i nad nama
Burom sve raznese,
Stena puca, dub se lama,
Zemlja nek se trese!

Mi stojimo postojano
Kano klisurine,
Proklet bio izdajica
Svoje domovine!


Glavni grad - Beograd


Površina - 247.542 km²


Uređenje - Monarhija


Dinastija - Karađorđević


 


Glavni grad - Beograd


Površina - 255.804 km²


Uređenje - Republika


Doživotni predsjednik - Josip Broz Tito


 

Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija

Više informacija na sljedećim linkovima


Stvaranje Jugoslavije           Kraljevina Jugoslavija      Jugoslavija u Drugom svjetskom ratu 

Titova Jugoslavija                Raspad Jugoslavije